“Μου αποκρίθηκε ήρεμα όμως αδυσώπητα: ‘η ποίηση είναι η Αποκάλυψη κυριε Καπάνταη, το μέγιστο μάθημα, δεν είναι υποκατάστατο για τ’ ατροφικά αρχίδια μας’” λέει ένας κριτικός στον Άλέξανδρο Καπάνταη, τον ήρωα του βιβλίου της Φανταστικής Περιπέτειας, ‘βραβευμένο’ ποιητή, υψηλόβαθμο δημόσιο υπάλληλο, σύζυγο και πατέρα. Και στ’ αλήθεια αυτή η πρόταση ίσως να αποτελεί ένα από τα καλύτερα μότο για την ποίηση σαν καλλιτεχνική δραστηριότητα…

Ό,τι και να πει κανείς για το βιβλίο είναι λίγο. Η αλήθεια είναι πως εκφράζει με πολύ σκληρό και αδυσώπητο τρόπο μια γενιά τόσο της πνευματικής Ελλάδας αλλά όσο και της καθημερινότητας που είναι στηριγμένη στο ψέμμα, στο γλύψιμο, στο παιχνίδι εξουσίας και που λίγο αν σκάψεις την επιφάνειά της βρίσκεις τη σαπίλα, τις δεισιδαιμονίες, το ψέμμα και πάνω απ’ όλα την παντελή απουσία αισθημάτων για οποιοδήποτε άλλον εκτός απ΄τον εαυτό του. Κι αυτό το πορτραίο της Ελλάδας της δεκαετίας του 80 a posteriori πια μπορούμε να το δούμε σαν υπαίτιο για την σημερινή μας κρίση (ιδεών και αρχών) όπου όχι μόνο τίποτε δεν άλλαξε από τότε αλλά απλά όλα γιγαντώθηκαν σε υπέρτατο βαθμό.

Ο Καπάνταης παρά τις βραβεύσεις και τις τελετές είναι ο απόλυτος αποτυχημένος ποιητής, συγγραφέας άνθρωπος, όμως η αποτυχία του δεν είναι απλά αποτέλεσμα της κοινωνικής επιρροής και του ‘γραναζιού του συστήματος’ (όπως συμβαίνει με τονήρωα του Seize the Day Του Bellow) αλλά είναι μια αποτυχία πολύ βαθύτερη και απόλυτα προσωπική που πηγάζει από την παγερή διαγραφή οποιασδήποτε αυτογνωσίας σε συνδυασμό με τον άκρατο εγωισμό.

Η Φανταστική Περιπέτεια, η οποία τελικά δεν είναι καθόλου φανταστική είναι απαραίτητο διάβασμα για την κρίση. Αλλά είναι και κάτι ακόμα: είναι μια άσκηση / ερωτηματικό για τους λόγους που βιβλία σαν την Φανταστική Περιπέτεια (σε ύφος, γραφή, θέμα, σάτιρα κλπ) έχουν πάψει να γράφονται – εδώ και πολύ καιρό…

Νομίζω δεν με έχει εκνευρίσει άλλο βιβλίο τόσο πολύ όσο το 1Q84 του Murakami. Ειλικρινά δεν ήταν λίγες οι φορές στην ανάγνωσή του που κρατήθηκα για να μη το πετάξω στον τοίχο – και το διάβαζα σε kindle… Κι ο λόγος ήταν γιατί ένιωσα προδομένος ύστερα από όλη αυτή την αναμονή και το hype για το βιβλίο να είμαι αναγκασμένος να διαβάζω αυτό το ‘μισαδάκι’ που όχι μόνο δε θυμίζει Μουρακάμι στην δύναμη της γραφής και της φαντασίας, αλλά θυμίζει πρωτόλειο δημιούργημα ανίκανου συγγραφέα.

Τι να πρωτοπεί δηλαδή κανείς; Η ιστορία; παιδαριώδης, αλλά στημένη με infinite complication (πράγμα που δεν είναι πολλές φορές κακό αλλά στην συγκεκριμένη περίπτωση γίνεται με άτεχνο και άκομψο τρόπο). Η φαντασία; ακόμα πιο παιδική, δεν έχει έχει τον δυναμισμό των προηγούμενων μυθιστορημάτων του Murakami και παραμένει σε μια σχεδόν συνεχόμενη επανάληψη των δυο φεγγαριών ως τελικής πτώσης – του αναγνώστη. Η γραφή; Μετριότατη. Οκ, ναι ο Μουρακάμι – στα αγγλικά τουλάχιστον – δεν είναι στυλίστας, αλλά στο 1Q84 έφτασε σε επίπεδο μαθητή δημιουργικής γραφής που γράφει εργασία παραφουσκώνοντας το κείμενό του με μάταιες επαναλήψεις…

Το μόνο redeeming feature που θα μπορούσα να βρω στο βιβλίο – κι αυτό ύστερα από πολλές πολλές σελίδες βρισίματος – είναι σαν μια μετα-οργουελιανή σάτιρα για την άποψη του 1984 απ’ την πλευρά της Ιαπωνίας, σαν μια χώρα με τις θρησκευτικές καλτ οργανώσεις, τα μανγκα καρτούν και το Κάστρο του Τακέσι… Αλλά χρειαζόνταν 800τόσες σελίδες για να σατιρίσεις κάτι τέτοιο;

Για όποιον επιμένει να το διαβάσει, ακόμα και μετά απ’ αυτά θα πρότεινα το εξής: διαβάστε την περίληψη των μερών 1 & 2 και διαβάστε μόνο το 3ο μέρος. Θα γλιτώσετε πολύ πόνο και θα χάσετε και τις πιο ηλίθιες sex scenes στην ιστορία της λογοτεχνίας…

Αγαπητέ μαραθωνοδρόμε σόρρυ αλλά: #fail

H Joan Didion στο Year of Magical Thinking μιλάει γι’ αυτή την απώλεια προσπαθώντας να αποστασιοποιηθεί από αυτήν όσο μπορεί και προσπαθεί να λυτρωθεί από το πένθος για τον ξαφνικό θάνατο του άντρα της με τον μόνο τρόπο που έχει ένας συγγραφέας: γράφοντας. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένα βιβλίο θρήνου, δεν είναι ένα βιβλίο ψεύτικης εξιδανίκευσης, δεν είναι καν ένα καταθλιπτικό βιβλίο, αλλά με έναν παράδοξο τρόπο μια ορθολογιστική μελέτη μιας καθόλα μη ορθολογιστικής περιόδου.

Θεωρώ πως η ανελέητα to the point περιγραφή της Didion δίνει πολύ γνώριμα στοιχεία και χαρακτηριστικά σε όλους όσους έχουν χάσει κάποιον αλλά με έναν τρόπο που δε σε γυρίζει πίσω στην απώλεια και το πένθος μα που η χειρουργική αποδόμηση της Didion οδηγεί ακόμα και τον αναγνώστη σε μια λυτρωτική προσωπική ανάλυση των δικών του αισθημάτων.

Σε κάποιο σημείο του βιβλίου η Didion αναφέρει πως παρόλη την ψυχρή ανάλυση που έκανε στα αίτια, στο παρελθόν, στην διαδικασία του θανάτου το μόνο που τελικά μπορούσε να ταιριάξει με τα συναισθήματα της ήταν η ποίηση (και συγκεκριμένα μιλά για το Funeral Blues του Auden). Πόσο δίκαιο έχει… Τι είναι άλλωστε η ποίηση παρά η μαγική σκέψη που μας βοηθά να ξεπεράσουμε την ανελέητη πραγματικότητα.

Η γενιά του facebook ίσως να έχει πολύ εύκολη την απάντηση σ’ αυτήν την ερώτηση: όσο περισσότερους γίνεται (και όσο περισσότερους γίνεται κοντά στο 5000). Το πιο ουσιαστικό όμως ερώτημα, ακόμα και γι’ αυτή τη γενιά είναι πόσους φιλούς τελικά ‘μπορεί’ κανείς να έχει. Όχι με βάση τους περιορισμούς της εφαρμογής μα καθαρά με βάση το ‘hardware’ του εγκεφάλου του, με βάση τους περιορίσμούς που δίνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος για την διατήρηση των σχέσεων μέσα σε μια ανθρώπινη κοινότητα. Κι ο αριθμός αυτός, ίσως να εκπλήξει μερικούς, είναι το 150.

Ο Robin Dunbar έχει τον περίεργο τίτλο του ‘εξελικτικού ψυχολόγου’ και η έρευνά του αφορά κατά κύριο λόγο στον τρόπο με τον οποίο οι ανθρώπινες κοινωνίες εξελίσσονται στο πλαίσιο και της βιολογικής/δαρβινικής εξέλιξης και το βιβλίο είναι μια σειρά από ημι-ανεξάρτητα άρθρα που προσπαθούν να μιλήσουν για κάποιες σύγχρονες ανθρώπινες συνήθειες σαν αποτέλεσμα τόσο γενετικών παραγόντων όσο και κοινωνικής ανάπτυξης του Homo Sapiens. O Dunbar καταπιάνεται με πολύ ωραίο τρόπο με θέματα όπως η ανάπτυξη των παιδιών, η μονογαμία/πολυγαμία, η θρησκεία, το κουτσομπολιό, οι αγγαλιές και τα φιλιά και δεκάδες άλλα μικρο-θέματα παρουσιασμένα με αρκετά πειστικό (και ευχάριστο) τρόπο.

Από κει και πέρα, ακόμη και στον κόσμο της ‘φιλίας’ του facebook ως πριν λίγους μήνες το 150 ήταν ο μέσος αριθμός φίλων που έχουν τα 800 εκατομμύρια μέλη του, (μα μόλις τον Νοέμβριο ανακοινώθηκε πως αυτός ο αριθμός έφτασε πια το 190). Η ουσία είναι πως όσους ‘φίλους’ παραπάνω από τους 150 και να αποκτήσουμε είναι βιολογικά αδύνατο να κρατήσουμε μια σχέση φιλίας μαζί τους. Έτσι η ‘συλλογή’ φίλων είναι μάλλον πολύ μικρότερος παράγοντας επιρροής από όσο πολλοί (επαγγελματίς και μη) νομίζουν.

Υπάρχουν αρκετά πράγματα που δεν είναι και πολύ του γούστου μου σ’ αυτό το βιβλίο: Καταρχάς η παρουσίασή της ιστορίας με την μορφή ‘Χολυγουντιανής παραγωγής’, η προβλεψιμότητά του, η λίγο γλυκανάλατη ερωτική ιστορία, το εντελώς ‘μαγικό’ κομάτι εξήγησης του ταξιδιού στο χρόνο… Η ιστορία είναι απλή: ένας χρονοταξιδιώτης γυρίζει στο 1958, περνάει 5 χρόνια στο παρελθόν περιμένοντας το 1963 με σκοπό να αποτρέψει την δολοφονία του Κένεντι, μπλέκει σε περιπέτειες, συναντά μια γυναίκα που ερωτεύεται και την τελευταία στιγμή… [όχι δε το χαλάω!]

Όμως ο διάβολος, με το όνομα Stephen King, κρύβεται στις λεπτομέρειες αυτού του βιβλίου και η μικροεικόνα του είναι πολύ πιο σημαντική τελικά απ’ την μεγαλο-εικόνα του. Κι ο διάβολος έχει μελετήσει τόσο καλά τις λεπτομέρειες σ’ αυτές τις σελίδες που το ουσιαστικότερο κομμάτι του βιβλίου τελικά δεν είναι η δολοφονία μα το πορτραίτο μιας εποχής η οποία έχει φύγει ανεπιστρεπτί και η οποία παρά τον γενικό χαρακτηρισμό ως ‘χρυσή εποχή’ (και camelot years) κρύβει πίσω της μια ανθρώπινη σαπίλα την οποία ο King αναδεικνύει μαεστρικά.

Ομολογώ επίσης πως μου άρεσε πως – παρόλο που θα μπορούσε να το κάνει – ο King δε μπαίνει σε καμιά συνωμοσιολογία για την δολοφονία του Kennedy αλλά κρατά την – σωστή κατ’ εμέ για πολλούς λόγους – άποψη του μοναχικού δολοφόνου στο πρόσωπο του εξαιρετικά σωστά παρουσιαζόμενου μισότρελου Oswald.

Άρα, ναι, το βιβλίο είχε τμήματα τα οποία θα μπορούσαν να μη μ’ αρέσουν όμως η αλήθεια είναι πως το ευχαριστήθηκα 100% διαβάζοντάς το και ναι ο King με ταξίδεψε και μένα στο χρόνο σ’ εκείνη την εποχή και δε μετάνιωσα ούτε μια σελίδα του. Χρειάζονται κι αυτές οι αναγνώσεις τελικά.

καλή χρονιά

Ίσως το πιο δύσκολο στο Zone One την στιγμή που το διαβάζεις είναι να το κατατάξεις σε μια ή περισσότερες κατηγορίες. Καθώς περνούν οι σελίδες δεν είσαι σίγουρος αν διαβάζεις ένα zombie novel, ένα μεταμοντέρνο πολιτικό θρίλερ, ή ένα σχόλιο για την Νέα Υόρκη (με την οποία ο Colson Whitehead φαίνεται πως έχει μια σχέση αγάπης – μίσους).

Το σίγουρο είναι πως διαβάζεις κάτι πολύ ξεχωριστό. Κάτι που δένει με ολοκληρωμένο (τις περισσότερες τουλάχιστον φορές) τρόπο μια πρόζα που θυμίζει Φόκνερ με την πλοκή του Invasion of the Body Snatchers αλλά και με το πολιτικοκοινωνικό σχόλιο του Blindness του Saramago…

Το Zone One είναι ένα βιβλίο που του αξίζει να το διαβάζεις αργά. Μπορεί σε κάποια σημεία η γλώσσα του να είναι βαρυφορτωμένη αλλά ο ‘μέσος όρος’ της γλώσσας του είναι τέτοιος που η κάθε πρόταση είναι γεμάτη με την ηδονή του αναγνώστη. Και γι’ αυτόν τον λόγο η όποια κατηγοριοποίηση τελικά θα αδικήσει τόσο το βιβλίο όσο και τον συγγραφέα. Just read and enjoy…

Είναι άξιο απορίας πως είναι δυνατόν κάποιες φορές να ‘συναντάς’ αριστουργηματικούς συγγραφείς, ιδιοφυΐες της ενόρασης του ανθρώπινου χαρακτήρα που στην προσωπική ζωή τους φαίνεται να είχαν την απόλυτη αποτυχία στην κατανόηση των βασικότερων σχέσεων με τους κοντινούς τους ανθρώπους. Το ‘you can’t live with a genius’ που είχε πει η Rita για τον Orson ίσως να είναι μια κατάρα των δημιουργών που πιστεύουν πως μπορούν να ελέγξουν την υπόλοιπη ζωή τους με τον ίδιο τρόπο που μπορούν να ελέγξουν την πλοκή στις δημιουργίες τους, χωρίς καν να χρειαστεί να δράσουν με την μόρφή του feedback σε ό,τι συμβαίνει γύρω τους.

Το περίεργο είναι πως ίσως εκεί τελικά να βρίσκεται το μυστικό της μεγαλοφυΐας τους…

Το Humboldt’s Gift αφορά – σε ένα μέρος του – αυτήν την επαφή μιας τέτοιας μεγαλοφυΐας με τον υπόλοιπο κόσμο και ό,τι αυτό συνεπάγεται. Τα δίπολα της σχέσης του Humboldt τόσο με την γυναίκα του όσο και με τον αφηγητή Citrine – ο οποίος βρίσκεται στο απέναντι δημιουργικό άκρο – δημιουργούν στον αναγνώστη τεράστια ερωτήματα τόσο για την σχέση της τέχνης με τον σύγχρονο κόσμο – σε διαφορετικό επίπεδο απ’ ότι π.χ. η άποψη του Μπροχ στο Θάνατο του Βιργίλου, μια που στο Humboldt’s Gift η τέχνη είναι μια αναγκαιότητα απ’ την οποία κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να ξεφύγουν, αλλά – και ίσως πιο σημαντικά την σχέση της τέχνης με το χρήμα και τον καπιταλισμό.

Ταυτόχρονα ο αφηγητής, ο Citrine, αναδεικνύεται σαν η πιο πολύπλοκη – μα βαθιά ανθρώπινη – μυθιστορηματική προσωπικότητα που έχω διαβάσει ποτέ και η μαεστρία του Bellow είναι η σφαιρικότητα με την οποία αντιμετώπιση την ανάλυσή του ρίχνοντάς με στην ανάγνωση σε δίνες σκέψεων και αισθημάτων γι’ αυτόν πλαισωμένων από γερές δόσεις ειρωνίας και χιούμορ.

Τελειώνοντας το βιβλίο αυτό ένιωσα το αίσθημα της μικρότητας μπροστά του. Μόλις είχα διαβάσει κάτι τεράστιο, κάτι υπερβολικά σημαντικό για την ανθρώπινη ζωή και την δημιουργία, το οποίο όμως κατάφερα να δω μόνο ξύνοντας την επιφάνειά του. Ήταν απλά ένα μεγαλοφυές βιβλίο και ειλικρινά ακόμα δε μπορώ να το χωνέψω πως έλλειπε τόσα χρόνια απ’ τις αναγνώσεις μου. Respect στον Bellow. Τεράστιο respect…

1.0 Το μόνο που υπάρχει είναι το κείμενο.
1.1 Η διήγηση δεν υπάρχει εκτός αυτού του κειμένου.
1.3 Ο συγγραφέας γράφει το κείμενο για κάποιον αναγνώστη.
1.3.1 Ακόμα κι αν ο αναγνώστης αυτός είναι ο εαυτός του.
1.3.1.1 Η συγκρουση συγγραφέα-αναγνώστη σ’ αυτή την περίπτωση ίσως να είναι και τρομακτική.
1.4 Ο αναγνώστης διαβάζει τις ίδιες λέξεις που έχει γράψει ο συγγραφέας.
1.4.1 Η κάθε λέξη όμως δεν είναι μαθηματικό σύμβολο και η πολυσημία της δημιουργία απειρία από instances στο μυαλό του αναγνώστη.
1.4.2 Κάθε ανάγνωση δεν μπορεί να είναι ίδια με καμία άλλη.
1.5 David Markson έγραψε το Wittgenstein’s Mistress
1.5.1 Ήμουν ένας από τους αναγνώστες του Wittgenstein’s Mistress
1.5.2 H δικιά μου ανάγνωση έστησε ένα δικό μου προσωπικό σύμπαν γύρω απ’ το βιβλίο που δεν μπορεί να συγκριθεί με κανενός άλλου.
1.5.2 Και το ερώτημα δεν είναι κατά πόσο το δικό μου σύμπαν ταιριάζει με αυτό που σκόπευε να φτιάξει ο Markson αλλά κατά πόσο είναι εσωτερικά συνεπές.
1.5.3 Και για το Wittgenstein’s Mistress αυτή η εσωτερική συνέπεια στην ανάγνωση είναι δύσκολη.
1.5.3.1 Απλά γιατί αν δεν συλλάβεις την έννοια του παιχνιδιού του Markson έχεις χάσει την μπάλα.
1.5.3.2 Όχι γιατί υπάρχει κάποια μπάλα που πρέπει να χαθεί…
1.5.4 Η διαφορά του ‘αριστουργήματος’ απ’ τη ‘σαχλαμάρα’ είναι τόσο λεπτή όσο σπάνια συμβαίνει.
1.6 Το Wittgenstein’s Mistress κάθεται σε μια λεπτή ισορροπία που εξαρτάται απ΄τον αναγνώστη όσο κανένα άλλο βιβλίο.
2.0 Είναι ένα βιβλίο που αν δεν υπήρχε κάποιος θα το έγραφε.
2.1 Για όσα δεν είναι μες στο κείμενο καλύτερα να σιωπήσουμε.

Άν έφτιαχνα έναν τοπολογικό χάρτη των συνδέσεων των φίλων μου στο facebook – και υπάρχουν applications που κάνουν αυτή τη δουλειά – το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του θα ήταν η παρουσία περίπου δέκα σμηνών από φίλους στενά δεμένους μεταξύ τους, οι οποίοι συνδέονται χαλαρά με τα υπόλοιπα σμήνη φίλων. Η δομή αυτή των cluster οφείλεται στην σχετικά νομαδική ζωή που ακολούθησα στην ζωή και στην ‘καριέρα’ μου ως τα σήμερα και στα αυστηρά στεγανοποιημένα ενδιαφέροντα που ακόμα εξελίσσονται στον χρόνο. Το σίγουρο είναι πως για κάθε ένα από αυτά τα σμήνη φίλων, για καθένα από αυτά τα τμήματα του παρελθόντος – μα και του παρόντος – θα μπορούσα να επιλέξω έναν τουλάχιστον φίλο και να γράψω μια μικρή σχεδόν πραγματική ιστορία γι’ αυτόν/ήν.

Ο Bolaño φυσικά ακολούθησε στην σύντομη ζωή του μια πολύ πιο νομαδική ‘καριέρα’ απ’ την δικιά μου και η παρουσία του μέσα σε λογοτεχνικούς κύκλους τουλάχιστον τεσσάρων χωρών του έδωσε υλικό τόσο για την μελέτη της ψυχοσύνθεσης του μέτριου όσο και για καυστικό σχολιασμό…

Το Last Evenings on Earth είναι μια σειρά από διηγήματα που ακολουθούν αυτή την συνταγή για να φτιάξουν ένα εντελώς χαλαρό σύνολο το οποίο με λίγη συνδετική ουσία παραπάνω θα μπορούσε να δώσει ένα αφήγημα της μορφής των Savage Detectives.

Πραγματικές ή ψεύτικες, οι ιστορίες του Last Evenings on Earth σχολιάζουν τόσο το μέτριο όσο και το κακό, διαλύουν πρόσωπα σε βαθμό κακουργήματος, αναλύουν την περίεργη σχέση της τέχνης με την καθημερινότητα – κάτι που φαίνεται να ενοχλούσε την πένα του Bolaño σε μόνιμη βάση και τονίζουν την λήθη του καλλιτέχνη μέσα σε έναν κόσμο που το αξιομνημόνευτο δεν έχει καμία σχέση με το εξαιρετικό…

Η φράση ‘κι ύστερα δεν τον ξαναείδα ποτέ’ είναι μια φράση που εμφανίζεται συχνά στα κείμενα του Bolaño και σίγουρα ο χαρακτήρας της είχε δώσει μια τεράστια δόση ελευθερίας στην μυθοπλασία του. Αναρρωτιέμαι αν ο κόσμος του facebook σήμερα και των δεσμών που ‘ποτέ’ δεν σβήνουν θα μπορούσε να του επιτρέψει – σε κείνον, σε μένα, σε κάποιον άλλο – να κριτικάρει, διαλύσει, σβήσει, σχολιάσει το παρελθόν του με τον ίδιο τρόπο που το έκανε ο Bolaño…